Nizâmî-i Gencevî Anıtı-Bakü

Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de yer alan Nizâmî-i Gencevî Anıtı, büyük şairin hatırasını yaşatmak üzere inşa edilmiş önemli bir sanat eseridir. Nizâmî Meydanı’nda, İstiklaliyet, Ahmed Cevad ve İslam Seferli caddelerinin kesiştiği noktada yükselen anıt, bulunduğu mekânın dikkat çekici yapılarından biridir.

Anıtın açılış töreni Nisan 1949’da gerçekleştirilmiştir. Azerbaycan Halk Sanatçısı heykeltıraş Fuad Abdurrahmanov tarafından hazırlanan eser, mimari unsurları ve heykel sanatının estetik bütünlüğüyle dikkat çekmektedir.

Dokuz metre yüksekliğindeki sekizgen bir kaide üzerine yerleştirilen altı metre yüksekliğindeki bronz Nizâmî heykeli, anıtın merkezî unsurunu oluşturmaktadır. Kırmızı granitten yapılan kaidenin tasarımında, Nizâmî’nin yaşadığı dönemin Azerbaycan mimarisine ait unsurlardan yararlanılmıştır. Böylece anıtın mimari yapısında tarihî dönemin estetik özellikleri yansıtılmıştır.

Kaidenin alt bölümünde yer alan süslemeli oyma işçiliği ve yüzeyleri bezemelerle şekillendirilmiş bronz plakalar, eserin sanatsal görünümünü tamamlamaktadır. Yedi bronz plaka üzerinde Nizâmî’nin eserlerinden alınan sahneler canlandırılmış, diğer bir plakada ise anı yazısına yer verilmiştir. Bu kabartmalar aracılığıyla şairin edebî dünyasından kesitler, anıtın mimari dokusuna işlenmiştir.

Nizâmî-i Gencevî Anıtı, bronz heykeli, kırmızı granit kaidesi ve eserlerinden sahneleri yansıtan kabartmalarıyla şairin hatırasını yaşatan estetik bir yapı olarak Bakü’deki yerini almaktadır.

Nizâmî-i Gencevî: Hikmetin, Aşkın ve Şiirin Büyük Üstadı

XII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIII. yüzyılın başlarında yaşamış olan Nizâmî-i Gencevî (ö. 611/1214), Fars edebiyatının en büyük mesnevi şairlerinden biri olarak yalnızca kendi çağını değil, kendisinden sonraki yüzyılların edebî dünyasını da derinden etkilemiştir. Azerbaycan’ın Gence şehrinde 547-550/1151-1154 yılları arasında dünyaya gelen şairin asıl adı İlyâs b. Yûsuf b. Zekî b. Müeyyed’dir. Hayatına dair bilgiler oldukça sınırlı olmakla birlikte eserlerine serpiştirdiği kişisel ifadeler, onun dünyasına açılan en önemli pencereleri oluşturur. Ömrünün neredeyse tamamını doğduğu şehir Gence’de geçiren Nizâmî, sarayların ihtişamından ve siyasî çevrelerin cazibesinden uzak durarak ilim, şiir, tefekkür ve maneviyatla örülü sakin bir hayat sürmüştür.

Ailesine dair bilgiler arasında annesine duyduğu sevgi, üç evlilik yaptığı ve eşlerinin kendisinden önce vefat ettiği, Muhammed adında bir oğlunun bulunduğu gibi ayrıntılar yer alır. İyi bir eğitim aldığı, geniş bir kültürel birikime sahip olduğu ve dinî ilimlerin yanı sıra felsefe, tarih ve eski medeniyetlerin anlatılarına da vâkıf bulunduğu eserlerinden anlaşılmaktadır. Döneminin hükümdarları tarafından takdir edilen ve eserlerini çeşitli sultanlara ithaf eden Nizâmî, buna rağmen saray hayatına yönelmemiş; uzleti, kanaati ve zâhidâne yaşamı tercih etmiştir. Şairin hayatını belirleyen bu içe dönük tavır, eserlerindeki hikmetli ve derinlikli söyleyişe de yansımıştır.

Nizâmî’nin edebî yolculuğu, ahlâkî öğütleri ve felsefî düşünceleri sanatlı bir dille işlediği Mahzenü’l-esrâr ile başlamıştır. Ardından aşkın farklı yüzlerini ele aldığı Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ ve Mecnûn ve Heft Peyker adlı mesnevilerini kaleme almıştır. Bu eserlerle aşk hikâyelerini yalnızca iki insan arasındaki duygusal ilişkilerin anlatısı olmaktan çıkararak ahlâk, sadakat, irade ve insanın iç dünyası üzerine düşünmeye imkân veren edebî yapılara dönüştürmüştür. Özellikle Leylâ ve Mecnûn ile Arap edebiyatı ve folklorunda yer alan meşhur aşk hikâyesini ilk defa kapsamlı bir manzum anlatı hâline getirerek sonraki edebiyatlara yön veren bir örnek ortaya koymuştur.

Şairin son büyük eseri olan İskender-nâme, Şeref-nâme ve İkbâl-nâme bölümlerinden oluşur. Büyük İskender’in hayatını, fetihlerini ve düşünce dünyasını konu edinen bu eser, tarihî anlatıyı felsefî ve hikemî bir derinlikle buluşturur. Nizâmî, İskender’i yalnızca kudretli bir hükümdar olarak değil, bilgeliğe değer veren, filozoflardan öğrenen ve hakikati arayan bir şahsiyet olarak tasvir eder. Böylece onun düşünce dünyasında gerçek büyüklüğün yalnızca güçle değil, ilim, hikmet ve ahlâkla mümkün olduğu vurgulanır.

Nizâmî’nin şiir dünyasının temelinde İslâmî inanç, ahlâkî duyarlılık ve derin bir maneviyat bulunur. Sünnî inanç esaslarına bağlılığı, zühd ve riyâzete verdiği önem, eserlerinde sıkça karşılaşılan ilahî hikmet ve insanın yaratılış gayesine ilişkin düşüncelerle bütünleşir. İslâm öncesi ve farklı kültürlere ait kahramanları anlatırken onları kendi düşünce dünyasıyla uzlaştıran şair, evrensel insanî değerleri dinî ve ahlâkî bir çerçevede yorumlar.

Sanat bakımından Nizâmî, güçlü hayal dünyası, incelikli teşbihleri, istiareleri ve zengin sembolizmiyle Fars şiirinin zirvelerinden birine ulaşmıştır. Onun anlatımında sanat, anlamı örten bir süs değil, düşünceyi derinleştiren ve güzelleştiren bir araçtır. Bu yönüyle yalnızca şair değil, aynı zamanda bir hikmet üstadı olarak kabul edilmiş ve “hakîm” unvanıyla anılmıştır.

Nizâmî’nin eserleri zamanla Hamse adıyla tanınmış; Emir Hüsrev Dehlevî, Abdurrahman Câmî, Ali Şîr Nevâî, Şeyhî ve Fuzûlî gibi pek çok şaire ilham vermiştir. Mesnevi geleneğinin gelişmesinde öncü bir rol üstlenen şairin eserleri Türkçe, İngilizce ve Rusça başta olmak üzere birçok dile çevrilmiş, yüzyıllar boyunca taklit ve şerhlere konu olmuştur. Özellikle eserlerinin minyatürlü yazmaları, edebiyatın yanı sıra resim sanatının gelişimine de önemli katkılar sağlamıştır.

Yaklaşık altmış yıllık ömrünü Gence’de tamamlayan Nizâmî-i Gencevî, geride yalnızca aşk hikâyeleri ve şiirler değil, insanı hakikate, bilgeliğe ve güzelliğe çağıran büyük bir düşünce mirası bırakmıştır. Onun şiirinde aşk hikmete, hikmet sanata, sanat ise insanın ruhunu aydınlatan bir hakikat arayışına dönüşür. Bu sebeple Nizâmî, yalnızca yaşadığı çağın değil, Doğu edebiyatının asırlar boyunca yankılanan ölümsüz seslerinden biri olmayı sürdürmektedir. (Nizâmî-i Gencevî’nin ayrıntılı biyografisi için tıklayınız.)